Zachowek po teściach 

Zachowek stanowi jedną z ważniejszych instytucji prawa spadkowego, mającą na celu ochronę najbliższych osób spadkodawcy (zmarłego) przed całkowitym pominięciem przy dziedziczeniu. Zachowek stanowi wartość wyrażoną w pieniądzu, obliczoną w sposób określony w przepisach, w oparciu o wartość aktywów i pasywów spadku oraz niektórych darowizn dokonanych przez spadkodawcę.

Wysokość zachowku wynosi co do zasady połowę wartości udziału spadkowego, który przypadłby uprawnionemu przy dziedziczeniu ustawowym (czyli wówczas gdy zmarły nie pozostawił testamentu), a w przypadku małoletnich zstępnych (dzieci, wnuków)  lub osób trwale niezdolnych do pracy – dwie trzecie tej wartości. 

Celem zachowku jest założenie, że każdy człowiek w razie śmierci ma moralny obowiązek pozostawienia choćby części majątku swym najbliższym. Dlatego do zachowku uprawnieni są zstępni (dzieci, wnuki), małżonek oraz rodzice zmarłego (spadkodawcy), którzy byliby powołani do spadku z ustawy, czyli w sytaucji gdy zmarły nie pozostawił testamentu lub pozostawiając nie pominął ich w rozporządzeniach testamentowych.

Z założenia zachowek nie przysługuje natomiast dalszym krewnym, w tym teściom, teściowej, zięciom oraz synowym.

Powstaje jednak pytanie co się dzieje gdy uprawniony do zachowku w między czasie umiera? Czy prawo do zachowku przechodzi na jego wszystkich spadkobierców? W szczególności czy w przypadku gdy uprawnioną do zachowku jest córka zmarłego, która w międzyczasie umarło to czy prawo do zachowku przechodzi na jej męża, zięcia zmarłego? 

Zagadnieniem tym zajmował się SN w jednym z orzeczeń. W tym artykule omówimy je wskazując na praktyczne jego skutki. 

Sąd Najwyższy stwierdził, że “Roszczenie z tytułu zachowku nie przechodzi na spadkobiercę osoby uprawnionej do zachowku, jeżeli nie należy on do kręgu osób uprawnionych do zachowku po pierwszym spadkodawcy”.

Sąd Najwyższy wskazał na dotychczasowe swoje wypowiedzi, które dotykały tej problematyki:

• Uchwała z 12 maja 1970 r., III CZP 26/70 - podkreślająca, że roszczenie o zachowek wywodzi się ze szczególnej, bliskiej, osobistej relacji między spadkodawcą a osobą uprawnioną do zachowku
• Uchwała z 22 grudnia 1982 r., III CZP 60/82 - rozstrzygająca pozytywnie możliwość dziedziczenia roszczenia o zachowek przez spadkobiercę uprawnionego, który należy do kręgu osób uprawnionych do zachowku po pierwszym spadkodawcy
• Uchwała z 20 grudnia 1988 r., III CZP 101/88 - wyrażająca pogląd o przechodzeniu roszczenia z tytułu zachowku na spadkobierców osoby uprawnionej, jeżeli należą oni do kręgu osób uprawnionych do zachowku po pierwszym spadkodawcy
• Wyrok z 28 kwietnia 2010 r., III CSK 143/09 - wprost opowiadający się przeciwko możliwości przejścia roszczenia o zachowek na małżonka spadkobiercy uprawnionego do zachowku

Uzasadniając swój pogląd Sąd Najwyższy zauważył, że podłożem roszczenia o zachowek jest silna więź osobista między spadkodawcą a uprawnionym i nie stanowi zwykłego roszczenia majątkowego. Stanowi wprawdzie prawo majątkowe, ale posiadające silny komponent etyczny, służąc urzeczywistnieniu obowiązku moralnego, jaki spadkodawca ma względem swoich najbliższych.

Cel tych przepisów opiera się na założeniu, że skoro prawo do zachowku wynika z relacji spadkobiercy z osobami najbliższymi, to dziedziczenie roszczenia z tego tytułu powinno być także oparte na tej samej relacji.

Uchwała daje jednoznaczną odpowiedź na pytanie postawione na początku artykułu: zięć nie może uzyskać zachowku po teściowej, jeśli nie należy do kręgu osób uprawnionych do zachowku po pierwotnym spadkodawcy. 

Roszczenie z tytułu zachowku przechodzi na spadkobiercę osoby uprawnionej do zachowku tylko wtedy, gdy spadkobierca ten należy do osób uprawnionych do zachowku po pierwszym spadkodawcy. Oznacza to, że roszczenie może przejść wyłącznie na:

• Zstępnych (dzieci, wnuki) osoby pierwotnie uprawnionej
• Rodziców osoby pierwotnie uprawnionej, jeśli byliby uprawnieni do zachowku po pierwotnym spadkodawc

Powyższe stanowisko SN nie oznacza, że w przypadku śmierci córki zmarłego prawo do zachowku przepada. Ono przysługuje tylko nie jej mężowi. Dobrze obrazuje to następujący przykład: 

Przykład: Jeśli zmarły, który pozostawił po sobie zamężną córkę i wnuki, zapisał mieszkanie obcej osobie, a następnie zmarła jego córka (pozostawiając męża i dzieci), to prawo do zachowku przysługuje dzieciom córki. Zachowek nie przysługuje zięciowi po teściach, ponieważ nie jest osobą uprawnioną do dziedziczenia po swoim teściu.

Przykład 2: W sytuacji gdy Apolonia ma córkę Gaję, a Gaja ma córkę Zosię, po śmierci Apolonii uprawnioną do zachowku jest Gaja. Jeśli Gaja zmarła przed dochodzeniem zachowku, a jej spadkobierczynią została córka Zosia, to Zosia (jako wnuczka Apolonii) może dziedziczyć roszczenie o zachowek, ponieważ należy do kręgu osób uprawnionych do zachowku po pierwotnej spadkodawczyni.