Umorzenie udziałów w spółce

Celem umorzenie udziałów jest ich unicestwienie. Kiedy umorzenie dotyczy wszystkich udziałów jednego wspólnika prowadzi ono do utraty statusu wspólnika. Jest to więc forma „wykluczenia” wspólnika ze spółki. Przyczyn, dla których pojawia się u wspólników taki koncept może być wiele:

• Śmierć wspólnika – w przypadku śmierci wspólnika umorzenie udziałów może być instrumentem kontrolowanej sukcesji, np. poprzez wstąpienie do spółki tylko tych spadkobierców, którzy dysponują określonymi umiejętnościami i umorzenie udziałów pozostałych spadkobierców z obowiązkiem wypłaty na ich rzecz odpowiedniego wynagrodzenia. Umorzenie może także stanowić barierę uniemożliwiającą wstąpienie do spółki spadkobierców zmarłego wspólnika wówczas, gdy dla działalności spółki istotne znaczenie miały szczególne relacje osobiste między wspólnikami, cechy osobiste wspólnika, posiadana przez niego szczególna wiedza, wykonywany zawód, osobista jego praca jaką świadczył na rzecz spółki, etc.
• Konflikt wspólników – w sytuacji utraty zdolności porozumiewania się przez wspólników z reguły pojawiają się żądania jednego ze wspólników wykupu jego udziałów przez pozostałych wspólników. W przypadku jednak gdy żaden ze wspólników nie jest zainteresowany nabyciem udziałów od ustępującego wspólnika jedynym dopuszczalnych instrumentów może być umorzenie jego udziału z majątku spółki. Taka sytuacja szczególnie będzie uzasadniona, gdy brak współdziałania wspólnika będzie prowadził do braku możliwości podejmowania określonych typów uchwał (np. o zgodzie na zawarcie umowy, zaciągnięciu kredytu, rozpoczęciu inwestycji, etc.) lub braku możliwości odwołania i powołania członków organów zarządzających, nadzorczych spółki.
• Działalność na szkodę spółki – podjęcie działalności konkurencyjnej przez wspólnika lub jego inne działania na szkodę spółki mogą uzasadniać unicestwienie jego udziału w trybie przymusowego umorzenia udziałów. Umorzenie będzie więc formą sankcji. Podobną sankcję można przewidzieć w umowie spółki dla sytuacji, w której wspólnik nie realizuje swoich obowiązków zakresie wniesienia dopłat, wniesienia wkładu niepieniężnego lub zaniechania osobistych świadczeń na rzecz spółki, co do których w umowie spółki zobowiązał się.

Każda z wymienionych okoliczności może uzasadniać podjęcie działań, których ostatecznym skutkiem będzie „wyłączenie” wspólnika ze spółki. Może to odbyć się w sposób pokojowy, za jego zgodą lub wbrew jego woli.  Umorzenie udziałów wspólnika Umorzenie udziałów w spółce może nastąpić:

• dobrowolnie – za zgodą wspólnika, którego udziały mają zostać umorzone, po podjęciu uchwały zgromadzenia wspólników
• przymusowo – bez zgody wspólnika, którego udziały mają zastać umorzone, ale tylko w przypadku wystąpienia okoliczności wyraźnie określonych w umowie spółki, po podjęciu uchwały zgromadzenia wspólników
• automatycznie – w przypadku zaistnienia zdarzeń wyraźnie określonych w umowie spółki

Każdy z tych rodzajów umorzenia udziałów stosuje się w innych uwarunkowaniach prawnych. Co więcej, każdy z nich może mieć inne skutki dla wspólnika, którego udziały ulegają umorzeniu.

Rozważanie zastosowania instrumentu umorzenia udziałów jest możliwe jedynie wówczas, gdy taką procedurę przewiduje umowa spółki. Jeżeli umowa spółki takiego instrumentu nie przewiduje to zastosowanie procedury umorzenia będzie możliwe jedynie po zmianie umowy spółki, która zostanie zarejestrowana w rejestrze przedsiębiorców Krajowego Rejestru Sądowego.

To jest ważne zastrzeżenie, albowiem szczególnie przy umorzeniu przymusowym i automatycznym jest to procedura silnie wkraczająca w uprawnienia udziałowców. Wprawdzie podjęcie uchwały o zmianie umowy spółki w zakresie umorzenia udziałów nie wymaga jednomyślności, a jedynie większości kwalifikowanej (zob. wyrok SN 12.05.2005, V CK 562/04, OSNC 2006, Nr 4, poz. 70), ale jednak podejmowanie takiej uchwały w sytuacji, gdy okoliczności będą wskazywały, że ma ona prowadzić do umorzenia udziałów danego wspólnika, prawdopodobnie spowoduje zaskarżenie przez niego takiej uchwały.

Pożądanym jest zatem opisanie umowie spółki, już na etapie zawiązania spółki, instrumentu umorzenia udziałów precyzyjnie określającego jego przesłanki. Dobrym momentem dla wprowadzania takich zmian będą czynności związane z przekształceniem formy prawnej spółki lub istotnych zmian w strukturze udziałowej. 

Przepisy Kodeksu spółek handlowych nie przewidują kolejności podejmowania poszczególnych czynności. Rozsądnym rozwiązaniem jest określenie tej procedury w umowie spółki.  W pewnym uproszczeniu, wynikającym z ram tego artykułu, przebieg dobrowolnego umorzenia udziałów przewiduje kilka etapów:

• negocjacje – wydaje się, że nie ma racjonalnego uzasadnienia dla inicjowania tej procedury bez uprzedniego ustalenia z udziałowcem reguł dobrowolnego umorzenia jego udziałów,
• uchwała upoważniająca Zgromadzenia Wspólników - uchwała stanowi upoważnienie dla Zarządu spółki do zawarcia umowy przeniesienia własności udziałów na spółkę. Uchwała taka powinna zawierać określenie podstawy umorzenia, cel, tryb umorzenia, wysokości wynagrodzenia i sposobu jego określenia, źródła finansowania wynagrodzenia (z czystego zysku, w wyniku obniżenia kapitału zakładowego). Forma tej uchwały (zwykła pisemna lub notarialna) będzie zależna m.in. od tego czy umorzenie będzie dokonywane z czystego zysku czy poprzez obniżenie kapitału zakładowego.
•  Zgoda wspólnika – nie należy jej utożsamiać z zgłosowaniem za podjęciem uchwały. Zgoda powinna zawierać sprecyzowane warunki umorzenia, nie może ona być zgodą ogólną.
• Zawarcie przez zarząd spółki ze wspólnikiem umowy nabycia udziałów
• Uchwała zgromadzenia wspólników o umorzeniu udziałów nabytych przez spółkę. Jeśli pokrycie wynagrodzenia następuje poprzez obniżenie kapitału zakładowego uchwała musi zawierać postanowienia o obniżeniu tego kapitału.
• Wszczęcie postępowania konwokacyjnego – jeśli finansowanie wynagrodzenia następuje poprzez obniżenie kapitału zakładowego konieczne jest ogłoszenia w Monitorze Sądowym i Gospodarczym o dokonaniu obniżenia kapitału i wezwaniu wierzycieli do zgłoszenia żądania zaspokojenia ich wierzytelności.
• Wpis do rejestru przedsiębiorców KRS

Procedura ta może ulec pewnym zmianom, jeśli umorzenie następuje bez wynagrodzenia, co w przypadku umorzenia dobrowolnego jest dopuszczalne.

Data, z którą następują wszelkie skutki umorzenia udziałów jest uzależniona głównie od sposobu pokrycia wynagrodzenia za udziały. Jeśli umorzenie udziałów następuje z czystego zysku umorzenie następuje z chwilą podjęcia uchwały zgromadzenia wspólników o umorzeniu udziału. Podobna sytuacja będzie miała miejsce, jeśli umorzenie będzie następowało bez wynagrodzenia.

Odmienne skutki nastąpią jednak, gdy pokrycie wynagrodzenie nastąpi z obniżonego kapitału zakładowego.  W tym przypadku konieczny jest wpisu zmiany dotyczącej kapitału do rejestru przedsiębiorców Krajowego Rejestru Sądowego. Dopiero z chwilą wpisu do rejestru następując skutki unicestwienia udziałów.  Wymaga to przeprowadzenia całej procedury obniżenia kapitału zakładowego spółki.

W przypadku dobrowolnego umorzenia udziałów wysokość wynagrodzenia przysługującego wspólnikowi nie jest regulowana przez przepisy. Jest one następstwem negocjacji prowadzonych przez wspólnika i spółkę.

W tym przypadku do umorzenia udziałów dochodzi wbrew woli wspólnika. Takie umorzenie jest najczęściej konsekwencją nagannego działania wspólnika albo jego śmierci. Ten instrument może być zastosowany wyłącznie wówczas, gdy umowa spółki przewiduje precyzyjne opisane przesłanki umorzenia. Umowa spółki musi także określać procedurę umorzenia przymusowego. Przesłanki muszą być sformułowane enumeratywnie i konkretnie. Zbyt ogólne, bardzo ocenne, dające duży margines interpretacji mogą nie zostać zarejestrowane w KRS. Przymusowe umorzenie udziałów jest bowiem procedurą bardzo głęboką ingerencją w uprawnienia udziałowe wspólnika. Wprowadzenie tego rozwiązania najlepiej zaplanować na etapie zawiązania spółki, choć możliwe jest wprowadzenie takich postanowień także po wielu latach jej działalności.

Katalog przesłanek przymusowego umorzenia udziałów może przewidywać szereg różnych okoliczności. Zawsze powinien być dostosowany do rodzaju działalności spółki, liczby wspólników, stopnia ich wpływu na bieżącą działalność, tego czy wnoszą oni jedynie kapitał majątkowy do spółki czy także własną pracę, etc. Wśród ogólnie zarysowanych przesłanek można wymienić następujące grupy:

• związane z podjęciem działalności konkurencyjnej przez wspólnika
• związane z działaniem na szkodę spółki
• związane z brakiem obowiązkowych świadczeń na rzecz spółki
• związane z osiągnięciem celu, dla którego wspólnik wstąpił do spółki
• związane ze śmiercią wspólnika

Zakres czynności podejmowanych w przypadku umorzenia przymusowego jest podobny jak przy umorzeniu dobrowolnym. Zasadnicze różnice są dwie:

• Uchwała o przymusowym umorzeniu udziałów wymaga uzasadnienia przesłanek. Jest to bardzo istotny element procedury. Biorąc pod uwagę, że przymusowe umorzenie udziałów następuje wbrew woli wspólnika i zawsze istnieje prawdopodobieństwo zaskarżenia takiej uchwały, prawidłowo skonstruowane uzasadnienie niejednokrotnie determinuje szanse na pozytywny dla spółki finał procesu;
• Umorzenie przymusowe nie może nastąpić bez wynagrodzenia dla wspólnika.  Uchwała musi określać wysokość wynagrodzenia (sposób w jaki zostało ustalone). Przepisy określają, że wynagrodzenie odpowiada wartości bilansowej i nie może być niższe niż wartość netto aktywów przypadająca na dany udział, wykazana w sprawozdaniu finansowym za ostatni rok obrotowy, pomniejszona o kwotę przeznaczoną do podziału między wspólników. Sposób i wysokość wynagrodzenia także będą istotną determinantą w przypadku zaskarżenia uchwały do sądu.

W zależności od sposobu pokrycia wynagrodzenia (z czystego zysku lub obniżenia kapitału zakładowego) powstaną dodatkowe elementy procedury i zmieni się moment wystąpienia skutku unicestwienia udziałów.

Automatyczne umorzenie udziałów także odbywa się bez woli wspólnika. Jest podtypem umorzenia przymusowego. To co je odróżnia od umorzenia przymusowego to automatyzm unicestwienia udziału, gdy wystąpi jakieś zdarzenie. Wymaga ono jeszcze bardziej precyzyjnego i jednoznacznego określenia przesłanek, niż to ma miejsce przy umorzeniu przymusowym. Przesłanki muszą być obiektywnie stwierdzalne, bezdyskusyjne, wynikające z obiektywnie istniejących zdarzeń. Takim zdarzeniem może być wydanie wobec wspólnika prawomocnego wyroku, albo jego śmierć, itp.

Wymóg precyzyjności jest dlatego ważny, że automatyczne umorzenie udziału nie wymaga podjęcia uchwały zgromadzenia wspólników. Ta cecha umorzenia automatycznego pozwala na wykorzystanie tego instrumentu w przypadku, gdy nie jest możliwe podjęcie uchwały wspólników. Będzie ono miało zastosowanie wówczas, gdy z uwagi na strukturę udziałową, w której wspólnicy są wzajemnie zblokowani, nie jest możliwe podjęcie uchwały, mimo że obiektywnie działanie jednego ze wspólników uzasadnia takie umorzenie. Przewidzenie takich sytuacji w umowie spółki pozwoli na umorzenie udziału wspólnika nawet wówczas gdy struktura udziałów jest 50% do 50%, a więc do sytuacji, w której niezbędna byłaby uchwała podjęta w istocie jednomyślnie.

Opis przesłanek oraz procedura postępowania powinny być opisane w umowie spółki i jest to ten typ umorzenia, który wymaga szczególnej dbałości o precyzję opisu zdarzeń uzasadniających umorzenie udziałów.

W przypadku automatycznego umorzenia udziałów większość czynności podejmuje zarząd, a nie zgromadzenie wspólników. Zarząd powinien podjąć uchwałę stwierdzającą wystąpienie zdarzenia, posiadając dowód jego zaistnienia. Wskazane jest, aby taka uchwała została uzasadniona. Uchwała taka będzie jedynie stwierdzać zaistnienie zdarzenia, potwierdzając wystąpienie automatycznego skutku umorzenia udziału.

Podobnie jak to miało miejsce w pozostałych dwóch typach umorzenia udziałów skutki umorzenia i wymagalność wynagrodzenia jest zależna od sposobu pokrycia wynagrodzenia.

Jak już wyżej wskazano jedynie umorzenie dobrowolne może odbyć się bez wynagrodzenia. Umorzenie przymusowe i automatyczne powinny przebiegać wraz z wypłatą wynagrodzenia za umorzone udziały.

Przepisy nie określają formy wynagrodzenia, co oznacza, że może ono być wypłacone nie tylko w pieniądzu, ale także w formie rzeczowej, co może mieć znaczenie szczególnie wówczas, gdy wspólnik ten wniósł do spółki jakiś składnik majątku w zamian za udziały, a z chwilą umorzenia udziałów otrzymywałby jego zwrot.

Finansowanie wypłaty wynagrodzenia może odbyć się zarówno z czystego zysku jak wskutek obniżenia kapitału zakładowego. Przy czym pisząc od finansowaniu nie myślimy o źródle pochodzenia środków pieniężnych przeznaczonych na wypłatę wynagrodzenia, lecz o finansowaniu w rozumieniu rachunkowym, tj. o pozycji w bilansie (pozycji po stronie pasywów). Wartości znajdujące się po stronie pasywów muszą bowiem zostać zwolnione przez co pojawiają się środki po stronie aktywów, które można przeznaczyć na wypłatę wynagrodzenia bilansując pasywa i aktywa.

Nie jest wykluczone finansowanie wynagrodzenia częściowo z czystego zysku a w pozostałym zakresie z obniżonego kapitału zakładowego. Procedura jednak będzie musiała być przeprowadzona tak jakby w całości było ono finansowane z obniżenia kapitału zakładowego.

Skutkiem umorzenia udziałów jest:

• Unicestwienie udziałów umorzonych, tj. wygaśnięcie wszystkich praw i obowiązków wynikających z tych udziałów.
• Jeżeli umorzeniu ulegną wszystkie udziały przysługujące danemu wspólnikowi straci on status wspólnika.
• Wygasną także przywileje, jakie były związane z przysługującym mu udziałem/udziałami, np. uprzywilejowanie co do głosu, co do dywidendy, co do wskazania członków władz. Ma to takie znaczenie, że w konsekwencji z reguły zwiększy się zakres uprawnień pozostałych wspólników, skoro odpadnie uprzywilejowanie wspólnika „wykluczonego”.
• W następstwie umorzenia zarząd spółki powinien skorygować wpisy w księdze udziałów i zgłosić aktualną listę wspólników do rejestru przedsiębiorców KRS.
• W przypadku umorzenia poprzez obniżenie kapitału zakładowego zmienią się pozycje bilansie odnoszące się do kapitałów własnych;
• W przypadku umorzenia udziałów z czystego zysku powstanie pewien rozdźwięk między łączną wartością nominalną pozostałych w spółce udziałów a niezmienioną wysokością kapitału zakładowego. Można to skorygować dokonując zmiany umowy spółki, przy czym nie jest to konieczne (tak uchwała SN z 9.04.1997 r., III CZP 15/97, OSNC 1997 r., Nr 6-7, poz. 74).